Context in perspectief

Arco Fritzsch noemt zijn reactie Het nut van een faciliterende omgeving. Dat is een sterke versmalling van waar ik het over heb. Alsof we een technische kwestie bespreken, waarin eventuele (onderzoeks)resultaten de doorslag geven. Fritzsch breekt een lans voor methodisch werken, systematisch handelen bij probleemgedrag en niet alles tegelijk willen en daar ben ik het zeer mee eens. Die deur stond al open. Gedragsverandering komt immers niet aanwaaien. Alle reden om goed na te denken over je werkwijze. En er onderzoek naar te doen. 

Maar dat is niet waar mijn betoog over gaat. Ik heb het niet over specifieke methodieken of modellen. Het gaat mij om het volgende: wat de oorzaak, aanpak en context van probleemgedrag ook moge zijn, we dienen ervoor te zorgen dat er openingen geboden worden naar een beter bestaan. Op dat punt schieten straktuur en gesloten instellingen ernstig tekort.  

Wat mij betreft is de voornaamste vraag rond ernstig probleemgedrag: “Hoe denk je mensen eigenlijk perspectief en uitzicht op verbetering te geven binnen een gesloten systeem waar ‘eigen regie’ slechts mondjesmaat, en alleen na ‘goed gedrag’ getolereerd wordt?” Dat is geen technische vraag, maar een bijzonder geval van de normatieve vraagstelling: ‘In hoeverre dragen we met onze manier van zorgverlening bij aan de kwaliteit van het bestaan van bewoners, begeleiders en anderen?’  

Dat soort vragen beantwoord je door afstand te nemen van de heersende denk- en handelingskaders en overtuigingen. Niet door de gebruikelijke zorgverlening als conceptueel kader te blijven hanteren. Toch is dat laatste precies wat Fritzsch doet.  

Ik maak vooral bezwaar tegen de schijnbare vanzelfsprekendheid van beheersing over en maatschappelijke uitsluiting van mensen met een beperking. Ik ben op zoek naar een alternatief voor het narratief dat die vanzelfsprekendheid schraagt.  Ik zou graag een beetje steun hebben van ‘de wetenschap’ bij het beantwoorden van de vraag hierboven. Maar het valt niet mee. De grote meerderheid van de wetenschappelijke output richt zich op beheersing van de bewoner. Ze dient vooral de benadering van probleemgedrag als persoonlijk kenmerk van de bewoner, door scherpere slagboomdiagnostiek en het aanreiken van interactieve methodieken, bruikbaar voor straktuur met een menselijk gezicht. 

Natuurlijk zijn er ook best veel goede ideeën gelanceerd, met meer respect voor de eigenheid van bewoners en de vakkennis van begeleider. Ik kan de lijst die Fritzsch noemt nog wel langer maken. Het punt is: deze ideeën worden niet of nauwelijks toegepast in de zorg voor mensen met gedragsproblemen. Het beheersen, ‘de kurk onder water houden’, gaat meestal voor. Op bewonersniveau is de boodschap: ‘Eerst je netjes gedragen, dan kunnen we pas wat voor je doen’. Het lijkt erg op de achterhaalde nadruk op rust als voorwaarde voor genezing. 

De basishouding dient te zijn: uitnodigen, een houding tussen beheersen en laissez-faire in. Uitnodigen veronderstelt gelijkwaardigheid en eigen verantwoordelijkheid van beide kanten. Je leven waar dat kan in eigen handen nemen, in gezamenlijk perspectief. Zeker mensen met ernstige gedragsproblemen – die bewezen hebben een eigen koers te kunnen varen – zijn daartoe in staat.  

Gedragsverandering is een moeizaam, grillig - zeg maar rustig onvoorspelbaar - proces. Dus geduld en mededogen opbrengen. Gedragsverandering is namelijk gewoonteverandering. Probleemgedrag omvat starre gedragspatronen, bij de bewoner en de begeleider. Nieuwe gewoontes zijn kasplantjes, oude gewoontes roesten langzaam. Het is al met al meer wennen dan trainen. 

Elke methodiek, wetenschappelijk of niet, verdient een kans om zijn waarde te bewijzen. Maar dan waarde niet als in ‘nut’, maar in termen van Kwaliteit van Bestaan. Vraag je steeds af of en hoe je handelen het perspectief van de bewoner dichterbij brengt. Ik vrees dat daar geen schaal of beoordelingsinstrument voor bestaat; kwantificeren is lastig. Het zou mooi zijn als ‘de wetenschap’ daar een handje bij hielp, maar dan wel met ruimte voor de onmeetbaarheden (bijvoorbeeld ‘wederzijds vertrouwen’) die met uitnodigen samenhangen.  

Gedragsproblemen oplossen – uitzicht bieden in een hopeloze situatie – vereist een gedeeld perspectief en bondgenootschap. De beste vertaling van perspectief in het Engels is hope. Hoop is iets anders dan optimisme. Het betekent: ondanks alles toch doen wat je meent te moeten doen. Omdat het nodig is. Bij ernstige gedragsproblemen betekent dat meestal: een hoopgevende richting kiezen in een door straktuur beheerste, uitzichtloze situatie.